Inleiding
De sterkte van de zonnestraling die op een gevel valt, kan in totaal wel 900 W/M2 bedragen. Wanneer deze straling ongehinderd binnen kan komen, betekent dit een zeer grote warmtetoevoer tot het vertrek. ‘s Winters kan dit een welkome positieve post op de warmtebalans betekenen (passieve zonne-energie); zomers kan dit tot onaanvaardbaar hoog oplopende binnentemperaturen leiden. In het voor- en najaar kan een en ander zowel positief, als negatief uitpakken. Hierbij speelt de massa van het gebouw (warmteaccumulatie) een belangrijke rol. De hoeveelheid opvallende zonnewarmte wordt onder andere bepaald door de oriëntatie van de gevel, beschaduwing door andere gebouwen of door delen van het eigen gebouw (luifels en dergelijke). Het gedeelte van deze energie dat het vertrek binnendringt, hangt af van het percentage glas in de gevel, het soort glas en de toegepaste zonwering. Verder kunnen fel door de zon beschenen vlakken grote helderheidverschillen binnen het gezichtsveld veroorzaken, waardoor het kijken niet altijd even eenvoudig is. Niettemin wordt toetreding van zon in vertrekken onder normale omstandigheden als prettig ervaren. Door de Studiecommissie Grondslagen Woningwaardering zijn in de uitgave Blauwe Reeks nummer 34 (1962) van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten aanbevelingen gedaan voor de gewenste zonlichttoetreding bij woningen. Als op 20 januari (en 22 november) tussen 9.00 en 15.00 uur het “normpunt” minstens 3 uur door de zon wordt beschenen, spreekt men van de kwalificatie “goed”. Een zonbestraling van minstens 2 uur van het “normpunt” op 19 februari (en 23 oktober) is goed voor de kwalificatie “matig”. Het “normpunt” bevindt zich op het midden van de vensterbank, in het binnenvlak van de gevel. Voor fabrieken, werkplaatsen en de bijbehorende kantoren en dergelijke moet – volgens het Veiligheidsbesluit van 1938 – direct zonlicht op de werkplaats worden vermeden. Echter, een nieuwe versie van het Veiligheidsbesluit valt binnen niet al te lange tijd te verwachten. Over dit onderwerp zijn verder geen gedetailleerde en algemeen aanvaarde richtlijnen aanwezig, zodat vaak het persoonlijk inzicht van de ontwerper maatgevend wordt. Hierop én op de manier waarop bezonning (en beschaduwing) kan worden berekend, wordt nader ingegaan in module W-10; “Bezonning en beschaduwing”. Module W-11; “Zonwering”.behandelt de eigenschappen van diverse soorten zonwering. De module “Het benutten van zontoetreding door het raam” ten slotte geeft een methode om het nuttig effect van zontoetreding ten aanzien van de verwarming te kwantificeren. Echter, eerst worden algemene gegevens over zonnestraling behandeld.

figuur 1. zonnehoogte (h) en azimut (a)

figuur 2. zonshoogte en zonsazimut voor 52º N.B. voor de kenmerkende data
Zonstralingsgegevens
Het lijkt logisch een module over zonnestraling en zonstralingsgegevens te beginnen met enkele basisgegevens over de zonnestand, sterkte van de straling, etc.
Zonshoogte en azimut
In figuur 1 is aangegeven hoe de stand van de zon op een punt op aarde wordt vastgelegd met behulp van zonshoogte en azimut.
De zonshoogte volgt uit:
(1) ![]()
Hierin is:
h zonshoogte in graden
breedtegraad van de betreffende plaats op aarde voor Nederland 52o NB
d declinatie van de zon, dat is de hoek tussen de stralingsrichting en het vlak door de evenaar
u uurhoek waarin het tijdstip op de dag is verwerkt in graden.
De declinatie d wordt via een goede benadering gevonden uit:
(2) ![]()
Hierin is de n de n-de dag van het jaar.
De uurhoek u is om middernacht 0o; daarna neemt hij ieder uur 360/24 15o toe.
u = t . 15o, waarin t de tijd is, uitgedrukt in uren zonnetijd.
Het azimut ten slotte volgt uit:
![]()
(3) ![]()
In figuur 2 is een zonnebaandiagram gegeven waarin voor iedere maand op de aangegeven datum, voor ieder uur zonshoogte en azimut zijn af te lezen.
In het diagram is de tijd aangegeven in uren MEMT in plaats van in zonnetijd of werkelijke tijd. In Nederland geldt als wettige tijd de Middel-Europese-Middelbare-Tijd (MEMT). Deze komt overeen met de gemiddelde zonnetijd voor een geografische lengte van 15o OL (oosterlengte). Aangezien Nederland tussen 3o OL en 70 OL ligt, vindt men de zonnetijd (ZT) door van de kloktijd (MEMT) 48 tot 32 minuten af te trekken.
Immers, iedere 15o lengteverschil betekent een tijdsverschil (ZT) van 1 uur. Echter, gemiddeld kan men uitgaan van 40 minuten voor het gehele land. Tijdens de zomerperiode wordt de klok een uur verschoven, zodat dan het verschil tussen kloktijd en zonnetijd 1 uur en 40 minuten bedraagt.
Winter | kloktijd (MEMT) = ZT + 40 min.
Zomer | kloktijd (zomertijd) = ZT + 100 min.
| datum | d | zonsopgang en zonsondergang | |||||
| zonnetijd | MEMT | zomertijd | |||||
| Op | onder | op | onder | op | onder | ||
| 22 december
20 jan. / 22 nov. 19 feb. / 23 okt. 21 mrt / 23 sept. 20 april / 23 aug. 21 mei / 23 juli 22 juni |
-23,44o
-20,15o -11,47o 0,00o 11,47o 20,15o 23,44o |
8.15
7.52 7.00 6.00 5.00 4.08 3.45 |
15.45
16.08 17.00 18.00 19.00 19.52 20.15 |
8.55
8.32 7.40 6.40 5.40 4.48 4.25 |
16.25
16.48 17.40 18.40 19.40 20.32 20.55 |
–
– – 7.40 6.40 5.48 5.25 |
–
– – 19.40 20.40 21.32 21.55 |
tabel 1. declinatie (d) en tijdstip van zonsopgang en zonsondergang voor een aantal data
| qdir.n in W/m2 op tijdstip MEMT | ||||||||||||||||
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | |
| jan
feb mrt apr mei juni juli aug sept okt nov dec |
–
– – – 1 129 68 – – – – – |
–
– – 25 329 327 386 180 – – – – |
–
– 19 412 582 624 599 488 218 – – – |
–
45 420 648 721 732 716 660 532 227 – – |
87
432 650 766 800 798 786 753 691 535 219 10 |
407
639 761 831 846 838 828 807 773 687 489 324 |
571
737 818 867 873 862 853 838 817 759 623 507 |
641
777 844 884 887 874 865 853 838 792 679 587 |
650
783 847 887 889 876 867 855 841 796 687 597 |
603
755 830 875 879 867 858 844 826 774 648 544 |
474
680 785 846 857 848 838 819 791 717 546 401 |
214
519 697 792 818 813 802 775 724 598 328 117 |
–
194 517 696 752 758 743 697 598 353 – – |
–
– 163 509 639 665 646 559 344 – – – |
–
– – 162 423 506 472 298 – – – – |
–
– – – 88 239 186 – – – – – |
tabel 2. voor Nederland representatief te achten waarden voor de maximale sterkte van de zonnestraling loodrecht op de stralingsrichting voor de 15e van iedere maand [1]
| maand | a | B | c |
| januari
februari maart april mei juni juli augustus september oktober november december |
900
958 968 976 966 949 942 937 943 939 915 857 |
1129
1104 1067 1038 1010 988 983 991 1019 1063 1093 1142 |
5,25
4,35 3,76 3,34 3,09 2,97 2,99 3,15 3,49 4,07 4,68 5,84 |
tabel 3. factoren voor het bepalen van de maximale normaalstraling van de zon voor Nederlandse omstandigheden [1]
In de winter staat de zon om 12.40 uur (MEMT) op zijn hoogste punt; in de zomer om 13.40 uur (zomertijd).
De invloed die de verschuiving van de kloktijd ten opzichte van de zonnetijd heeft op de uren dat de zon op is, is weergegeven in tabel 1. Het tijdstip van zonsopgang en zonsondergang is eenvoudig te bepalen door in de formule voor de berekening van de zonshoogte, deze op 0 te stellen. In tabel 1 is tevens aangegeven welke declinatie bij de verschillende data hoort [2].
De gegeven formules geven niet de exacte situatie weer. Immers een jaar is niet precies 365 dagen en de baan van de zon is niet zuiver cirkelvormig. Dit laatste aspect bij voorbeeld zorgt ervoor dat de maximale zonshoogte niet altijd om precies 12.00 uur ZT wordt bereikt. Echter, dit tijdverschil (tijdvereffening) bedraagt maximaal slechts circa 15 minuten (plus of min). Echter, voor gebruik in de bouwfysische praktijk is de nauwkeurigheid van de gegeven formules groot genoeg.
Sterkte van de directe zonnestraling
De straling van de zon zoals die de dampkring van de aarde binnendringt, komt niet ongehinderd op het aardoppervlak terecht. Er kan onderscheid worden gemaakt in de vermindering van de straling (absorptie en verstrooiing) door:
- luchtmoleculen (inclusief de ozonabsorptie);
- waterdamp in de atmosfeer;
- zwevende deeltjes (aerosolen, “stof”).
In tabel 2 zijn voor Nederland representatief te achten waarden voor de maximale sterkte van de zonnestraling loodrecht op de stralingsrichting gegeven. Deze zijn overgenomen uit [1], waarin ook de aangehouden waarden voor de hierboven genoemde effecten zijn weergegeven.
Voor zonshoogten boven 10o kan de waarde voor deze normaalstraling worden benaderd met de volgende formule:
(4) ![]()
Hierin is:
qdir,n intensiteit normaalstraling in W/m2
a, b, c factor te ontlenen aan tabel 6.3
h zonshoogte in graden
Het omrekenen van de normaalstraling naar de straling op het horizontale vlak qdir,h gebeurt met de formule:
(5) ![]()
Voor een verticaal vlak geldt de formule:
(6) ![]()
Hierin is:
qdir,v intensiteit normaalstraling op verticaal vlak in W/m2
az azimut van de zon in graden
av azimut van het beschouwde vlak in graden
Voor hellende vlakken geldt:
(7) ![]()
Hierin is:
hoek die het vlak maakt met het horizontale vlak in graden
qdir.v straling op een verticaal vlak met dezelfde oriëntatie als het hellende vlak in W/m2
Voor alle vlakken kan men de stralingssterkte berekenen met de formule:
![]()
waarin voor de hoek θ = de hoek tussen de stralingsrichting en de normaal op het te beschouwen vlak geldt:
(8) ![]()
Voor de verklaring van de verschillende hoeken (zie figuur 3).

figuur 3. aanduiding van de verschillende hoeken die van belang zijn bij het berekenen van de sterkte van de zonnestraling op een bepaald vlak
In deze figuur is:
h zonshoogte
θ invalshoek van de zon op de gevel
(eventuele) helling van de gevel
aZ azimut van de zon
ag azimut van de gevel
Sterkte van de diffuse zonnestraling
Volgens [1] kan de sterkte van de diffusie zonnestraling (hemelstraling) op het horizontale vlak worden berekend uit:
(9) ![]()
Hierin is:
qdiff.h diffuse zonnestraling (hemelstraling) op het horizontale vlak in W/m2
qdir.o directe zonnestraling loodrecht op de stralingsrichting zoals die aan de buitenkant van de dampkring van de aarde bestaat in W/m2
qdir.n directe zonnestraling loodrecht op de stralingsrichting aan het aardoppervlak in W/m2
Deze formule geeft slechts een redelijke benadering. Echter, een betere is niet eenvoudig te vinden. Het aangegeven verband tussen de diverse factoren is wel goed; de waarde 1/3 blijkt in de praktijk nogal te kunnen variëren.
Uit (9) blijkt – wat men ook in de praktijk waarneemt – dat bij toenemende bedekking van de hemel de directe zonnestraling afneemt maar de diffuse straling daarentegen toeneemt. Immers, er wordt meer straling door de atmosfeer verstrooid. Daarnaast wordt er ook meer straling geabsorbeerd, zodat het totaal aan straling dat het aardoppervlak bereikt wel vermindert.
De extra‑terrestrische straling qdir.o die buiten op de dampkring valt, varieert voornamelijk met de variatie in de afstand tussen zon en aarde.
(10) ![]()
Hierin is:
n de n-de dag van het jaar
Voor de diffuse straling op een verticaal vlak is het volgende verband met de diffuse straling op het horizontale vlak afgeleid.
Voor cos θ ≤ ‑ 0,3:
(11) ![]()
Voor cos θ > ‑ 0,3:
(12) ![]()
Voor hellende vlakken wordt bij benadering gevonden naar analogie van de
directe straling:
(13) ![]()
| Qdir.h in W/m2 op tijdstip MEMT | |||||||||||||||
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | |
| jan
feb mrt apr mei juni juli aug sept. okt. nov dec |
–
– – 1 50 91 74 16 – – – – |
–
– – 75 177 224 204 120 22 – – – |
–
1 75 219 326 369 348 262 136 22 – – |
4
73 208 366 470 507 486 404 275 126 19 – |
63
182 334 495 592 624 -603 525 399 242 98 40 |
134
272 429 590 682 710 690 615 492 333 176 103 |
180
324 483 644 733 758 739 666 545 385 223 145 |
186
332 491 652 741 765 746 673 553 393 230 151 |
153
294 452 613 704 730 711 637 515 355 196 120 |
88
216 369 531 626 656 636 559 434 276 126 61 |
18
110 253 412 513 548 528 447 319 166 42 6 |
–
15 117 269 375 416 396 311 182 51 – – |
–
– 12 120 226 272 252 166 52 – – – |
–
– – 13 85 132 113 42 – – – – |
–
– – – 5 28 18 – – – – – |
tabel 4. voor Nederland representatieve waarden voor de maximale directe zonnestraling in W/m2, op het horizontale vlak voor de 15e van iedere maand [1]
| Qdiff.h in W/m2 op tijdstip MEMT | ||||||||||||||||
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | |
| jan
feb mrt apr mei juni juli aug sept okt nov dec |
–
– – – 3 28 20 – – – – – |
–
– – 11 50 63 59 34 – – – – |
–
– 9 57 75 83 81 68 37 – – – |
–
32 56 79 91 97 96 88 69 36 – – |
19
54 77 93 103 109 108 102 86 65 34 7 |
51
71 89 102 112 118 117 112 98 80 60 44 |
65
80 96 109 118 124 124 119 105 89 72 60 |
71
85 100 112 121 127 127 122 109 93 77 67 |
72
85 101 113 121 127 127 123 110 94 78 68 |
68
82 98 110 119 125 125 120 107 90 74 63 |
57
75 92 105 114 120 120 114 101 83 65 51 |
33
61 81 96 106 112 112 105 91 71 45 23 |
–
32 65 84 95 102 101 93 76 49 – – |
–
– 30 66 81 88 86 76 51 – – – |
–
– – 30 61 70 67 48 – – – – |
–
– – – 22 42 35 – – – – – |
tabel 5. voor Nederland representatieve waarden voor de diffuse zonnestraling (hemelstraling) in W/m2, op het horizontale vlak, bij helder weer, voor de 15e van iedere maand [1]
| noord | Qtot in W/m2 op tijdstip MEMT | |||||||||||||||
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | |
| jan
feb mrt apr mei juni juli aug sept okt nov dec |
–
– – – 2 100 57 – – – – – |
–
– – 14 155 220 195 80 – – – – |
–
– 6 60 149 197 178 101 26 – – – |
–
8 39 69 91 101 97 80 54 22 – – |
11
37 64 88 106 116 112 98 75 48 20 4 |
33
56 82 106 121 128 126 115 94 67 42 27 |
48
70 95 119 133 139 137 126 107 81 56 42 |
56
78 102 126 139 146 144 134 113 88 63 50 |
57
79 103 126 141 147 144 135 114 90 65 51 |
51
74 98 121 136 143 141 130 109 85 59 45 |
40
62 87 113 126 133 131 119 99 73 47 33 |
20
44 70 95 111 120 117 103 82 56 29 13 |
–
19 47 75 96 106 103 86 61 32 – – |
–
– 19 55 122 168 150 77 36 – – – |
–
– – 51 168 226 203 106 – – – – |
–
– – – 61 160 124 – – – – – |
tabel 6. voor Nederland representatieve waarden voor de totale zonnestraling (qdir + qdff + qgr) op een verticaal vlak georiënteerd op het noorden, voor de 15e van iedere maand [1]
Reflectie via het aardoppervlak
Van de op het aardoppervlak vallende straling wordt ook een deel gereflecteerd; dit kan aldus indirect op gevels en dergelijke terechtkomen. Uitgaande van een diffuse reflectie van het grondoppervlak volgt voor de grondreflectie:
(14) ![]()
Hierin is:
qgr intensiteit grondreflectie in W/m2
γ geometrische factor voor het ontvangende vlak ten opzichte van het reflecterende vlak
r reflectiecoëfficiënt van het oppervlak
Voor een verticaal vlak, uitkijkend op een zich oneindig uitstrekkend horizontaal vlak is γ = 0,5. Ook voor een gevel liggend aan een vrij groot terrein geldt dit bij benadering.
Voor hellende vlakken kan deze geometrische factor worden vermenigvuldigd met (1‑cosα) waarbij α de helling van het beschouwde vlak ten opzichte van het horizontale vlak is.
Als gemiddelde reflectiecoëfficiënt van het aardoppervlak kan men r = 0,2 aanhouden.
Met het invullen van deze waarden verandert de formule in:
(15) ![]()
Hierin is:
qgr,
intensiteit grondreflectie op een hellend vlak in W/m2
hoek die het ontvangende vlak maakt met het horizontale vlak in graden.
Uiteraard kan men met behulp van de zichtfactoren zoals behandeld in het hoofdstuk “Warmteoverdracht door straling tussen bouwdelen” en eventueel andere waarden voor de reflectiecoëfficiënt zelf de juiste waarde van qgr bepalen.
Overzicht maximale directe en diffuse straling op horizontale en verticale vlakken
In enkele tabellen zijn voor alle maanden (berekend voor de 15e) waarden gegeven voor de zonnestraling, namelijk:
tabel 4. maximale waarden voor de directe zonnestraling op het horizontale vlak bij helder weer.
tabel 5. diffuse zonnestraling (hemelstraling) bij helder weer.
tabel 6. totale zonnestraling (direct, diffuus en gereflecteerd via de grond) voor verticale
t/m 9, vlakken bij helder weer voor de oriëntaties noord, oost, zuid en west.
| oost | Qtot in W/m2 op tijdstip MEMT | |||||||||||||||
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | |
| jan
feb mrt apr mei juni juli aug sept okt nov dec |
–
– – – 4 144 84 – – – – – |
–
– – 39 381 479 441 221 – – – – |
–
– 32 494 671 705 685 579 273 – – – |
–
60 479 729 796 796 786 750 608 263 – – |
89
419 649 771 791 781 776 763 700 527 213 16 |
303
495 618 687 692 679 678 675 642 547 371 241 |
296
403 476 518 523 515 513 511 490 430 332 260 |
174
228 269 299 309 309 308 278 281 244 192 158 |
64
87 112 135 150 156 154 145 124 98 72 58 |
53
76 100 122 137 143 141 131 111 86 61 47 |
41
63 87 111 125 132 130 118 99 73 48 34 |
20
44 69 93 109 116 113 101 81 55 29 13 |
–
19 46 71 89 96 94 80 59 31 – – |
–
– 17 47 66 74 71 57 32 – – – |
–
– – 17 41 50 47 30 – – – – |
–
– – – 13 25 20 – – – – – |
tabel 7. voor Nederland representatieve waarden voor de totale zonnestraling (qdir + qdff + qgr) bij helder weer op een verticaal vlak georiënteerd op het oosten, voor de 15e van iedere maand [1]
| zuid | Qtot in W/m2 op tijdstip MEMT | |||||||||||||||
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | |
| jan
feb mrt apr mei juni juli aug sept okt nov dec |
–
– – – 1 17 11 – – – – – |
–
– – 6 33 44 40 21 – – – – |
–
– 9 44 63 72 68 55 34 – – – |
–
31 177 186 137 106 116 162 192 114 – – |
77
312 404 380 312 270 282 340 392 364 174 15 |
388
563 607 558 473 422 436 505 579 585 456 317 |
607
742 761 696 598 539 555 633 721 746 655 546 |
722
839 848 776 670 607 624 708 801 838 760 669 |
739
854 861 786 681 616 634 718 814 850 776 685 |
656
784 798 729 628 568 585 666 755 785 699 600 |
471
632 665 610 520 466 481 553 632 646 533 406 |
187
404 476 442 368 323 337 397 457 444 276 110 |
–
120 252 250 195 160 172 220 259 197 – – |
–
– 49 74 74 81 79 66 76 – – – |
–
– – 19 44 52 49 32 – – – – |
–
– – – 13 26 21 – – – – – |
tabel 8. voor Nederland representatieve waarden voor de totale zonnestraling (qdir + qdff + qgr) bij helder weer op een verticaal vlak georiënteerd op het zuiden, voor de 15e van iedere maand [1].
| west | Qtot in W/m2 op tijdstip MEMT | |||||||||||||||
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | |
| jan
feb mrt apr mei juni juli aug sept okt nov dec |
–
– – – 1 16 11 – – – – – |
–
– – 6 32 42 38 20 – – – – |
–
– 5 38 57 67 63 48 22 – – – |
–
8 37 64 82 89 86 73 51 22 – – |
11
37 63 87 102 110 107 96 74 48 20 4 |
34
57 82 106 120 127 124 114 94 68 43 28 |
50
71 97 119 134 139 137 127 108 82 58 43 |
60
83 108 132 145 152 150 140 119 94 68 54 |
122
160 194 220 232 235 233 226 205 174 135 110 |
264
351 412 449 455 450 449 445 424 375 292 235 |
319
477 581 638 643 631 630 627 600 520 374 267 |
193
471 655 754 768 756 752 743 695 555 296 109 |
–
214 566 760 807 801 795 766 661 386 – – |
–
– 203 600 730 747 733 655 416 – – – |
–
– – 203 492 571 540 359 – – – – |
–
– – – 108 263 211 – – – – – |
tabel 9. voor Nederland representatieve waarden voor de totale zonnestraling (qdir + qdff + qgr) bij helder weer op een verticaal vlak georiënteerd op het westen, voor de 15e van iedere maand [1]
Literatuur
- “Zonstralingstabellen, ISSO, publicatie nr. 3, Rotterdam, oktober 1976.
- “Bezonning”, ir. M. van der Voorden, Technische Hogeschool Delft, afdeling Civiele Techniek, Vakgroep Bouwfysica, collegedictaat gc49.I, maart 1980